- Teleurstellende eerste aflevering van De Slavernij

Het is natuurlijk enorm toe te juichen dat er op tv een serie over De Slavernij wordt uitgezonden. De kennis over de geschiedenis van slavenhandel en slavernij is in Nederland nog altijd minimaal. In het curriculum op scholen gaat het te vaak nog over Amerika en te weinig over de slavernij in de vroegere Nederlandse koloniën Suriname en de Antillen. Dit verleden werkt door in de hedendaagse samenlevingen hier en daar, door migratie en in de vorm van racisme en superioriteitsgevoelens. Erkenning van en kennis over dit verleden is dus belangrijk. Bovendien bestaat ook vandaag nog slavernij, moderne slavernij, die moet worden bestreden.

De serie begint origineel, met actuele slavernij en de christenslaven. Ik vraag me bij het item over actuele slavernij wel af wat er met de slachtoffers gebeurt, na de politie inval. Er kwam alleen een politieman aan het woord die over de moeilijkheden bij de opsporing verhaalde. De indrukwekkende tentoonstelling The Journey over Vrouwenhandel (gemaakt door de Helen Bamber foundation ism Emma Thompson) die vorig jaar in Den Haag was te zien, gaf daar een goed voorbeeld van. Daar komen slachtoffers aan het woord, die heus wel voelen wanneer ze worden uitgebuit en goed kunnen verwoorden hoe 'wij' iets kunnen doen.

Het vertelperspectief bij Christenslaven (tot slaaf gemaakte Nederlanders) is het slachtoffer - individu een kapitein die gevangen gezet is. Zijn verhaal wordt helemaal mooi afgemaakt, tot en met de vrijlating en dankbaarheid aan God in de kerk. Hoe schraal steekt daar het dominante ‘productiefactor’ verhaal tegen af, wanneer het over de Afrikaanse slavernij gaat. Zij vertegenwoordigen vooral de ‘factor arbeid’. Een gestrand Portugees schip waarvan de '100 moren aan boord' in Middelburg belandden, wordt als bepalend gezien.

‘Tot het moment ’ van dat incident, zou Nederland nog niet veel met zwarte slaven te maken gehad hebben. Maar dat is niet de kern van dit incident. Hier gaat het meer over hoe vroege contacten tussen zwart en wit hier te lande verliepen en vooral over hoe wit tegen die 'eerste zwarten' aankeek: niet echt als mensen. Ze kregen weliswaar de vrijheid, maar werden als dieren tentoongesteld – zo vertelt historica Dienke Hondius. Hoe het met hen verder ging is niet bekend.

Het perpectief van zwarte slaven ontbreekt in deze uitzending helemaal. Het oude verhaal van ‘ze hadden arbeid nodig, dus haalden ze slaven' zegt het al. De 'ze', dan zijn de Nederlanders die rijk wilden worden. Maurits wordt positief geïntroduceerd, zoals hij inderdaad in Brazilië soms nog steeds wordt gezien. Slaven heten plotseling niet meer ‘tot slaaf gemaakten', zoals bij de christenkapitein. De Nederlandse historicus Raymond van den Boogaart is inhoudelijk bepalend voor dat verhaal.

Het mooie van het fragment over de Christenslaven is dat het doel van de gravures wordt benoemd: zo gruwelijk mogelijke scenes om zoveel mogelijk geld op te halen waarmee de slaven vrijgekocht kunnen worden. De afbeeldingen van Eeckhout en Post uit Brazilië benoemen de makers ook als reclame voor Brazilië en vreedzame samenleving. Geen wreedheden hier. Weldoorvoede, kleurrijke zwarte slaven.

Het verhaal van Roué Verveer gaat vooral over DNA onderzoek. Plichtmatig een archiefje en bezoekje aan zijn moeder voor de familieverhalen, maar de kern is het DNA. Rick Kittles van African Ancestry krijgt alle ruimte voor reclame. Hij praat consequent over enslaved africans, dit wordt steeds vertaald als slaven in de ondertiteling. Geen kritische noot over de grote beperkingen van DNA onderzoek; het voert terug naar één van je honderden voorouders en de plaats waar een andere nazaat van die voorouder toevallig leeft (en van wie het DNA bij African Ancestry is), is ineens de plaats waar je vandaan komt!

‘Ik kom uit Ghana' – de simpelheid ervan . Dat mag toch wel iets beter worden uitgelegd. Maar ja – het is film, het is tv en ook al is deel 1 al met al teleurstellend, ik ben toch blij met de aandacht voor het onderwerp. De animaties zijn goed, er wordt heel wat behandeld, en ik hoop dat mijn vragen in de volgende delen wel aan de orde komen!

- Dineke Stam