- Dekoloniseren: Nu pas, of nog steeds?

Dekoloniseren van de geschiedenis: Nu pas, of nog steeds?  Anton de Kom schreef zijn boek Wij slaven van Suriname aan de hand van eerdere boeken over Suriname. Zijn bronnen waren de boeken van de abolitionist Wolbers en het 18e-eeuwse werk van Hartsinck. Hartsincks vader was directeur van de Sociëteit van Suriname, en Hartsick zelf was vooraanstaand lid van de West-Indische Compagnie.

Wij slaven van Suriname kan moeilijk een koloniaal boek genoemd worden, maar de Kom gebruikte wel bronnen met een koloniale visie om zijn boek te schrijven. Als Anton de Kom niet schuwde om een boek van Hartsinck nauwkeurig te lezen, zou het voor degene die tegenwoordig aandacht vragen voor het slavernijverleden toch ook niet onmogelijk moeten zijn om te waarderen wat er de afgelopen 30 jaar aan onderzoek naar slavernij en slavenhandel gedaan is?

Tijdens het debat in de Rode Hoed (8-11-2011) werd een fragment van De Slavernij getoond. Roué Verveer en Leo Balai zaten onderdeks op een nagebouwd slavenschip. Balai vertelde op een aangrijpende manier over de helse taferelen die zich daar hadden afgespeeld. Het was wellicht het meest invoelbare fragment over slavenhandel dat ooit op Nederlandse televisie is verschenen.

Vanuit de zaal kwam echter commentaar. Balai (die in zijn proefschrift consequent over gevangen in plaats van slaven spreekt) zou het in het fragment over 'slaven' gehad hebben, en niet over 'tot slaaf gemaakten'. Met dat argument werd het hele fragment af geserveerd. In plaats van dit fragment tot een brug te maken waarmee slavernij en de pijn daarvan invoelbaar gemaakt kan worden, werd het in de naam van 'dekolonisatie' de grond in geboord.

Vanaf het podium werd door Patricia Gomes een oproep gedaan om eindelijk eens de wetenschap te dekoloniseren, en niet meer de witte visie de boventoon te laten voeren. Hoe zit het dan met die koloniale bronnen en koloniale wetenschap? Hoewel rekeningen van plantages en slavenschepen onmiskenbaar geproduceerd zijn door kolonisten en slavenhandelaren, maakt dat deze bronnen nog niet onbruikbaar.

Als er in het journaal van een slavenschip staat dat 54 van de 300 slaven zijn overleden, dan zal dat cijfer ongeveer kloppen. Dat zo'n bron vervolgens niet zoveel zegt over geweld aan boord, is een tweede. Door tussen de regels te lezen is er echter wel degelijk een beeld te reconstrueren. Van een overleden slaaf werd bijvoorbeeld enkel een nummer genoteerd, maar van een zeeman werd bij overlijden zijn naam en toenaam opgeschreven. Zulke details spreken boekdelen.

Onderzoeken naar plantages kwamen opgang na de dekolonisatie van Suriname. Door deze studies weten we wat slavenarbeid inhield, hoe tot- slaafgemaakten geconditioneerd werden voor de plantages, en wat sterfte- en geboortecijfers waren. Via deze bronnen kon ook gereconstrueerd worden hoe vaak er opstanden plaatsvonden. Hieruit kunnen we conclusies trekken over de levens die deze mensen geleden hebben.

Een goed voorbeeld van zo’n onderzoek is Surinaams contrast van Alex van Stipriaan. Slavernij werd in deze studie niet onder het tapijt geveegd. Slaven werden niet gezien als weerloze slachtoffers, maar als mensen. Het boek haalde een schat aan bronnenmateriaal boven water, dat kritisch werd bekeken en toegankelijk gemaakt voor een groter publiek. Dit allemaal afdoen als koloniale geschiedschrijving is het kind met het badwater weggooien.

De verandering in de wetenschappelijke toon in de jaren zeventig is goed zichtbaar in het verschil tussen de twee edities van Suriname: spiegel der vaderlandse kooplieden van 1958 en 1980. De auteurs schreven in hun tweede editie dat hun kritiek op de 'vaderlandsche koopman' hun boek actueel maakte in 1958, maar ze erkenden ook dat ze destijds een toon van 'goedwillend paternalisme' hanteerden.

In de editie van 1980 hebben ze leren zien hoe een slaaf een individu was die tegen de stroom in zijn eigen wereld creëerde. Dit was niet alleen een verandering in 'wit' denken. Hard bevochten dekolonisatie was cruciaal voor een gevoel van eigenwaarde van voormalige koloniale onderdanen. Wetenschappelijke studies zijn sinds die tijd in hoge mate gedekoloniseerd.

Te vaak richt de hedendaagse dekolonisatiekritiek zich tegen een stroman, en wordt waardevol onderzoek op de brandstapel gezet. Dat de Nederlandse samenleving als geheel hier maar moeizaam in is mee gegaan is een ander verhaal. Dat een maatschappelijke onwil is om met het slavernijverleden om te gaan zou bestreden kunnen worden door serieus te nemen wat er al aan materiaal beschikbaar is, en daar op voort te bouwen mét dekolonisatie waar het nodig is.


Literatuur
De boeken van Wolbers, Hartsinck, Voorhoeven & Lichtveld en Van Stipriaan zijn volledig online beschikbaar. De eerste drie via deze link de laatste via de website van KITLV. Journalen van slavenschepen zijn online te bekijken via www.zeeuwsarchief.nl, zoek naar Middelburgse Commercie Compagnie. Overzichten van de slavenschepen zijn te vinden is op de website Slave Voyages.